Rinne yn Frijheid

Rinne yn Frijheid

We hadden heel wat plannen voor ons nu al derde jaar van Kunst en Meer, een mooi cultureel weekend rondom de Tsjûkemar, in het kader van 75 jaar vrijheid! Maar de uitbraak van het coronavirus haalde hier een grote streep door. Op het volle programma stond een weekend met een wandeling langs bekende en onbekende plekjes bij de Tsjûkemar die allemaal betrekking hebben op WO II en 75 jaar Vrijheid. Maar… we zijn niet bij de pakken gaan neerzitten en presenteren als alternatief nu een mooie tijdschrift. De wandeling kunt u zelf op uw eigen moment gaan lopen aan de hand van de kaart (achterin het tijdschrift en op deze pagina) en met behulp van de door ons gemaakte app ‘Rinne in Frijheid’ van IZI-travel.

Op deze pagina lichten we kort de verschillende onderdelen van de wandeling toe. Het hele magazine is hier te vinden.

Veel plezier!

Kaartje wandeling Rinne yn Frijheid
(Klik op de kaart voor een downloadbare pdf)

  >> Lees het hele tijdschrift
Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid

Deze route is ook te vinden in de IZI Travel app. Zoek binnen deze app naar:

Rinne yn Frijheid

Rinne yn Frijheid

1. Start

Start de wandeling bij de Laurenskerk in Echten, Hoofdweg 30, 8537 SE Echten.
Tijdens de Tweede Wereld oorlog hebben in deze omgeving joodse kinderen ondergedoken gezeten. In Friesland was het relatief veilig. Er waren ook vele verzetsmensen actief.

Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid

2. Gedenkzuil 1940-1945

In Echtenerbrug waren verzetsmensen actief. Zij brachten Joden, onderduikers en piloten op een veilig schuilplaats onder. Ook hebben enkelen, o.a. Symon Cuiper, meegedaan aan overvallen en verzetsdaden zoals de overval op het Huis van Bewaring in Leeuwarden. Wiepke Hof heeft samen met Symon Cuiper de distributiekantoren in Kuinre en in Workum overvallen. Op 15 maart 1945 slachtten een paar onderduikers op de boerderij van Schotanus in Doniaga een koe.

Een paar Duitse matrozen probeerden bij boerderijen in de buurt van Lemmer eten te bemachtigen, ze probeerden hun rantsoen aan te vullen. Hoe één en ander precies is gegaan is onbekend, maar op een bepaald moment werden twee Duitse matrozen doodgeschoten. Op 17 maart 1945 verscheen een Duitse auto met tien gevangenen en hun bewakers. De gevangenen werden als represaille op het erf van de familie Schotanus gefusilleerd. Onder de slachtoffers bevonden zich Roelof Knol, Albert Koopman en Wiepke Hof.
In Echten staat een gedenkzuil bij het graf van Wiepke Hof. De gedenkzuilen in Friesland zijn een initiatief van de Stichting Friesland 1940-1945. Op de zuilen staat de tekst: ‘Fallen yn ‘e striid tsjin ûnrjocht en slavernij – dat wij yn frede foar rjocht en frijdom weitsje’. – ‘Gevallen in de strijd tegen onrecht en slavernij, opdat wij voor recht en vrede waken’

Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid

3. Restaurant De Fûke

Restaurant De Fûke, aan de Hoofdweg in Echten, is vernoemd naar het boek en de film van het boek ‘De Fûke’ van Rink van der Velde. Dit boek is gebaseerd op het verraad en de arrestatie van Lodo van Hamel. De originele titelsong ‘Wa’t ik bin’ werd gezongen door De Kast en Maaike Schuurmans. De titelsong van de film De Fûke wordt speciaal voor Kunst en Meer gezongen door Amadé (Berber Jorritsma en Susan van Dijk). De film ‘De Fuke’ en/of het boek zijn nog te bestellen bij Bol.com.

Rinne yn Frijheid

4. Monument ‘Het kind is er nog’

Het monument ‘Het kind is er nog’ is tot stand gekomen op initiatief van Loek Groenteman uit Amsterdam als dank voor al die mensen uit Oosterzee, Echten, Echtenerbrug, Delfstrahuizen en Bantega die in de oorlog hun leven waagden door een Joods kind in huis te nemen. Groenteman zat twee jaar ondergedoken bij een familie in Echten aan de Middenvaart.

Over zijn oorlogsgeschiedenis heeft Loek Groenteman lang gezwegen. Hij had het hier mee moeilijk mee, hij wilde vooral zijn kinderen niet met deze geschiedenis belasten. Als Loek na zijn pensionering in 2002 de begrafenis bijwoont van Cees Bangma, de arbeider die hem in de eerste maanden van zijn onderduikperiode in Oosterzee zo heeft geholpen, realiseert hij zich hoeveel geluk hij heeft gehad en welke risico’s zijn ‘onderduikouders’ hebben genomen door hem in huis te nemen. Als dank voor de geboden hulp in de oorlog laat hij voor de bewoners van de omgeving het monument ‘Het kind is er nog’ ontwerpen. Het beeldje staat op de brug over de Middenvaart in Echten. De titel van het beeld ‘Het kind is er nog’ verwijst naar het moment dat Joop en Stella Groenteman – de ouders van Loek Groenteman – na de bevrijding te horen kregen dat hun zoon de oorlog had overleefd.

Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid

5. Het huisje ‘Loek Groenteman’

Loek Groenteman komt in juni 1944 te wonen bij Siemen en Hielkje Visser aan de Middenvaart in Echten. Het smalle pad naar het huis is onbegaanbaar voor auto’s en motoren met zijspan. Loek woont daar redelijk veilig, maar naar school gaan kan alleen niet meer, dat is te gevaarlijk. Een enkele keer heeft hij moeten vluchten, het weiland in, en eenmaal verstopte hij zich in een gat
onder de vloer. Loek is gelukkig bij oom Siemen en tante Hielkje en zal daar de rest van de oorlog blijven wonen.

Loek en Elli waren niet de enige Joodse kinderen die in Echten en Oosterzee ondergedoken zaten. In de omgeving hebben in de loop van de oorlog tientallen Joodse vluchtelingen onderdak gevonden bij de plaatselijke bevolking. Deze omgeving werd ‘Het Jeruzalem van het Noorden’ genoemd. Door de kleine paadjes en slootjes was het gebied voor de Duitsers niet goed toegankelijk,
dat maakte het uitermate geschikt voor de onderduikers. Maar dat kon alleen met de medewerking van de bevolking. Het waren dappere families die met gevaar voor eigen leven aan totaal onbekenden onderdak en veiligheid boden.

Het huisje bevindt zich op privé terrein en is niet voor publiek toegankelijk!
Wandel dus door bij het bruggetje naar de Commissiepôlle. Van hieruit ziet u de huisjes van de Middenvaart vanaf de achterzijde.

Rinne yn Frijheid
  • Interview met Loek Groenteman uit 2013 uit ‘Echten, een dorp
    aan het Tjsukemeer, deel 1 – Çopyright: Jan Schoen AV Producties
  • Omroep Fryslan, item over Loek Groenteman met beeldje ‘Het kind is er nog’.

Loek Groenteman, verhaal over een onderduikkind in Echten

Rinne yn Frijheid

6. Haventje Echten

Lodo van Hamel was luitenant ter zee en nam in 1940 als commandant deel aan de evacuatie van het Britse leger uit Duinkerken. De Nederlandse regering in Londen vroeg hem om als geheim agent in bezet Nederland een spionagegroep op te zetten. Hij slaagde er in korte tijd in vanuit zijn uitvalsbasis in Den Haag, een verzetsgroep op te richten, die nog jaren actief zou blijven. Omdat zijn vervalste paspoort van slechte kwaliteit was, moest hij terugkeren naar Engeland. Een watervliegtuig van de Nederlandse Marine zou hem, en vier anderen, in de nacht van 13 oktober 1940 oppikken vanaf het Tjeukemeer. Maar die nacht kwam er geen vliegtuig, het was vreselijk slecht weer in Engeland, en de nacht daarop kon het toestel niet landen vanwege de grondmist op het Tjeukemeer. Toen de vijf terugkeerden aan de wal, vertrouwde een boerin het gezelschap niet en waarschuwde de politie. De politieagenten, Oenema en Hoekstra waren Duitsgezind, en de vijf werden afgevoerd naar het Oranjehotel in Scheveningen. Daar werd Van Hamel wekenlang ondervraagd maar hij liet niets los. Pas toen de Duitse bezetters dreigden zijn ouders te arresteren gaf hij toe dat hij geland was bij Hillegom. In 1941 werd hij veroordeeld tot de doodstraf. Op 16 juni werd van Hamel op de Bussummerheide gefulliseerd.

Tussen Echtenerbrug en Oosterzee-buren langs het Tjeukemeer is het wandel/fietspad naar Lodo van Hamel vernoemd. Zowel bij Oosterzee-buren als bij Echtenerbrug staat een gedenkteken met informatie over Lodo van Hamel.

In 2018 heeft het Iepenloftspul Bantegea een voorstelling aan Lodo van Hamel gewijd met de titel ‘Weispield’. De voorstelling vond plaats op de Marchjepôle, een eilandje in het Tjeukemeer. Groot decorstuk was ‘De Hand’ van kunstenaar Bauke Groen.

Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid
Rinne yn Frijheid

7. Galerie het Gemaal

Deze zomer van 2020 wordt van half augustus tot half september. werk van H.N. Werkman tentoongesteld in Galerie Het Gemaal te Echten. Werkman was drukker en kunstenaar en maakte in zijn drukkerij in Groningen vele ‘druksel’ en pamfletten.

Tijdens de oorlog verzorgde Werkman verschillende uitgaven, die in bedekte termen kritiek leverden op het nazi-bewind. De teksten werden door Werkman voorzien van prachtige kleurrijke “druksels”. Uit die tijd stamt ook een van zijn bekendste werken, een dubbele serie van tien druksels getiteld: “Chassidische legenden I en II”.

Op 10 april 1945 werd Hendrik Werkman door de Duitsers in Bakkeveen gefusilleerd samen met negen andere gevangenen. Deze actie van de Duitsers was een represaille voor het verzet in Groningen waarvoor in totaal 30 gevangenen werden geëxecuteerd.

Mist u de tentoonstelling in het Gemaal dan is het werk van Werkman in het Noorden ook in verschillende musea te bekijken. Zowel het Groninger Museum en Museum Drachten hebben een grote vaste collectie waarvan een deel permanent te zien is. Ook worden regelmatig thema tentoonstellingen georganiseerd over Werkman en zijn erfgoed.

Rinne yn Frijheid

H.N. Werkman, graficus en kunstenaar, Schilderen met
drukinkt

Gedichten over vrijheid

Vrijheid, als alles anders is
Kinderen over vrijheid

Leerlingen van basisscholen De Reinboge Bantega, Twa yn Ien en De Spoarsiker Echternerbrug, Eben Haezer en de Wynbrekker in Oosterzee hebben gedichten over Vrijheid gemaakt.

In de tijd dat de kinderen door de Corona noodgedwongen thuis zaten en niet naar school mochten komen hebben ze onder leiding van hun leerkrachten en met behulp van hun ouders gedichten gemaakt.

Keunstwurk (KEK2) maakte ter inspiratie een lesbrief. Enthousiast zijn de leerlingen er mee aan de slag gegaan. Verspreid in het tijdschrift zijn ze afgedrukt. Niet alle gedichten konden daarin geplaatst worden.

Hier kunt u ze allemaal lezen.

Rinne yn Frijheid